विधाने व निष्कर्ष

विधान विचित्र वाटले तरी ते खरे मानून चाला, आणि प्रत्येक निष्कर्षाला एकच प्रश्न विचारा: विधान खरे असेल तर हे खरे असलेच पाहिजे का? "बहुधा" किंवा "असू शकते" एवढे पुरेसे नाही.

निष्कर्ष निघतो जेव्हा:

1. तो तीच गोष्ट दुसऱ्या शब्दांत सांगतो — "नेहमी ९ पूर्वी" म्हणजे "कधीही ९ नंतर नाही".
2. तो थेट परिणाम असतो — "फक्त पदवीधर अर्ज करू शकतात" म्हणजे पदवीधर नसलेला अर्ज करू शकत नाही.
3. तो सर्वसाधारण नियम त्या नियमात येणाऱ्या उदाहरणाला लावतो — "प्रत्येक बँक दुसऱ्या शनिवारी बंद असते" म्हणजे कोणतीही एक बँकही त्या दिवशी बंद असते.

निष्कर्ष निघत नाही जेव्हा:

1. त्यात विधानाचा आधार नसलेले टोकाचे शब्द असतात — सर्व, फक्त, नेहमी, कधीच नाही, सर्वोत्तम.
2. तो एकेरी नियम उलटा करतो — "पाऊस पडला तर सामना रद्द होतो" याचा अर्थ "सामना रद्द झाला, म्हणून पाऊस पडला" असा नाही.
3. तो विधानात नसलेले कारण, हेतू किंवा भविष्य अंदाजाने सांगतो.
4. तो फक्त कदाचित खरा असतो.

I किंवा II यांपैकी एक हे उत्तर तेव्हाच येते, जेव्हा दोन्ही निष्कर्ष एकाच गोष्टीबद्दल असून ते दोन्ही एकाच वेळी असत्य असू शकत नाहीत, आणि विधानाने त्यांपैकी कोणता ते ठरवलेले नसते — "निकाल सोमवारी किंवा मंगळवारी लागेल".

सर्वात सामान्य चूक म्हणजे विधानात काय सांगितले आहे त्याऐवजी जगाबद्दलचे स्वतःचे ज्ञान वापरणे. हा प्रश्न काळजीपूर्वक वाचनाची कसोटी आहे, सामान्यज्ञानाची नव्हे.

तपासण्याची पद्धत: स्वीकारणार असलेल्या निष्कर्षासाठी अशी परिस्थिती कल्पून पाहा, जिथे विधान खरे आहे पण निष्कर्ष खोटा. तशी परिस्थिती सुचली, तर तो निष्कर्ष निघत नाही.

विधान खरे मानून चाला · निघतो = खरे असलेच पाहिजे, "बहुधा" नव्हे · टोकाचे शब्द (सर्व, फक्त, नेहमी, कधीच नाही, सर्वोत्तम) → बहुधा निघत नाहीत · एकेरी नियम उलटा करता येत नाही · कारण, हेतू किंवा भविष्याचा अंदाज नको · "यांपैकी एक" फक्त एकाच गोष्टीबद्दलच्या, एकाच वेळी असत्य न ठरणाऱ्या दोन निष्कर्षांसाठी

विधाने: फक्त ग्रंथालय कार्ड असलेले विद्यार्थीच पुस्तके घेऊ शकतात. कविताने आज दोन पुस्तके घेतली. निष्कर्ष: I. कविताकडे ग्रंथालय कार्ड आहे. II. कविता भरपूर वाचते. → I खरे असलेच पाहिजे: कार्डाशिवाय पुस्तके मिळत नाहीत, आणि तिने ती घेतली. II खरे असू शकते, पण विधानांतून ते सिद्ध होत नाही — तिने ती दुसऱ्या कोणासाठी घेतली असतील. उत्तर: फक्त I निघतो. पडताळणी: कविता भावासाठी पुस्तके घेते आहे अशी कल्पना करा — विधाने तरीही खरी राहतात आणि II मोडतो, पण I टिकतो.